Selasa, 03 Oktober 2023

Kaba Sutan Manangkerang (Bag.2)

 


Cadie' Toeankoe Radjo Toeo, de' pandai Poeti Lindoeang Boelan, ana' surang diaja manjo. Nan kacie' pandan di rimbo, lah gadang pandan di banda, lé kacie' bahimbau namo, lah gadang bahimbau gala. Kacie banamo Gairoellah, bagala Soetan Manangkérang. De' lamo bakalamoan, badannyo mingkin gadang juo, kiro-kiro batuhua' juo, pancalie'an basarang jauah, pandangaran basarang hampiếng.

Lorong kapado Andam Déwi, adie' kanduang si Manangkérang, pamenan mato de' mandényo, tida' apo nan buatan, gilo di anjuang péra' sajo, gilo malukih manarawang, rintang manjanang jó mancatua; bakutiko turun kabawah, turun sakali saJumaat turunnyo pai mandi sajo, turunnyö pai balimau.

Lórong de' Soetan Manangkérang, saangkè' samoesin itu, rami galanggang Kötö Tuo, di balai di Pintu Rayó, di balai balérong panjang; untuăng suratan Manangkérang, gilö kabalai sahari-hari, gilö bagóbah jo bapitih, rintang batipo' jo badadu; itu buatan sahari-hari, gilo jo sabuăng judi sajo, di balai balérong panjang, galanggang Poeti Boengo Kapèh, tunangan Soetan Radjo Bongsoe. 

Lorong ka Soetan Manangkérang, salamo galanggang rami, inyo baduo djan Salamat, bario io disanan, batida'-tida' disanan. Bakato si Manangkérang : " Mano ang Boedjang Salamat, lai amuah ang turui' manurui'kan ? Iko ruponyo rami balai, balai nan tida' kunjuăng usai, galanggang nan tida' kunjuang rabah adat sabuang kalah dan manang; kito nisab amèh nan habih, dihitong harato nan tida' lai: kò anyo kabadan kitö, malainkan salamo galanggang rami, lah tigo kandang nan karieng, lah duo péti nan bakupa', itu banya' ameh habih, saming balun cari kito, malainkan cari ayah bundo". 

" Ko' padi di kapundui'kan, kalumbuang sawah nan gadang, hati kò' kitö paturui'kan, salumbuang ameh tida' sadang. Dijambo jambo ba' basiang, dihélo surui' ba' batanam, elo' pulang kito dahulu".

Pulang baduo jo Salamat. Dipatui' patui' jo kalaka, balun patui' pulang di balai, hari nan sadang tangah naie'. De' jauah basarang hampiěng, manjalang jérong pintu halaman; mancalie' ayah jo bundo, lah tampa' Si Manangkérang, baduo jó Si Salamat. Cincin sabantua' tida' tingga, mandé kanduang katampan bérang. Lah naie' Si Manangkérang dudua' nan sambie di tinjauan, dudua' maayun kiro-kirö. Dape' pikiran sakutikó, dalam sabanta itu juo, mahimbau kaayah bundo: "Ajah kamarilah dudua' ! mandé kamarimalah dudua '!". 

Lah dudu' ayah jo bundo, bakato Si Manangkérang: " kami baduó jo Salamat, untuang buruă' suratan malang, di balai balérong panjang, balai nan di Pintu Rajo, galanggang nan di Kötö Tuo; salamo galanggang rami, kami hétong ameh nan habih, sadiki' tida' nan tingga, lah tigo kandang nan karieng, lah duo péti nan bakupa' itulah banya' ameh habih, samiăng tida' cari kami, malainkan cari ayah bundo. 

Padi ko' tulua banto juo, 

pinyangè' atèh gulang- gulang

hati kò' cando ikö juo, 

raso manunggi urang pulang 


Binasó pandan de' api, 

api nan tida' tapadami

binaso de' kahanda' hati, 

hati nan tida' tatahani. 


"Kini ba'itulah de' ayah, lapèh kami jó mului' manih, lapèh kami jo hati suko; kami bajalan dari siko, kami na' pai bakèh nankódoh, kami na' hilië ka muaro, kami na' pai balaie, na' baraja pai mancari, lapèh kami jo bareh baka: lapèh kami jo amèh péra', lapèh kami jó kain baju !".

Sinan bakatö ayah bundo : O buyuäng, buyuang, ó buyăng ! 

" Ditutuah ko' bukan suri, 

kahanda' padi malah juo, 

ditagah ko' ta' baranti, 

kahanda' hati malah juo. 


Gadang omba'nyo ateh karang, 

babaua timang jo kurito, 

barang kahanda' tida' dèn larang, 

labieh badan ang nan kaséso." 


Lalu bakato mandé kanduang, bakatö bakèh si Kambang : " mano kau kambang janyo den, jan taga' tatagun juo, jan duduk tamanuang juo ! Ko' tantangan tuankau, kito lapèh inyo bajalan, adat malapèh rang bajalan, dilapèh jó mului' manih, adat malapèh rang balai, kitö lapèh jo bareh baka, dilapèh jo kayu ayia, suke'lah bareh jo baka, lipe'lah kain jó baju !"

Barauari Si Kambang nantun, capè' kaki ringan tangan: aso dikako' duo jadi: lah talata' de' si Kambang, ameh jo péra'lah dibilang, urang jo danganlah dudua'. 

Lorong ka Soetan Manangkérang, dudua' maayun kiro kiro, dapè' pikiran sakutiko, awa' baduo badunsana' dihimbau Poeti Andam Déwi : " Mano kau Poeti Andam Déwi ! Turunlah kau kasurambi, den na' barang dikatokan." 

Barauari Poeti Andam Déwi tingaran himbau ka' tuo, lah turun inyo kasurambi, lah duduä" katangah rumah. 

" Mano kau Poeti Andam Déwi ! S

Sapatah rundieng den katokan. Mati dipalu ula gérang, mati dipalu rang Kurinci; ayah jó bundo nan lah berang, Si Kambang inyo nan lah banci. Hanyo ba itulah di kau, lapeh kami jo mului' manih, lapèh kami jó hati sukö, kami na' pai balaie, jan manyéso badan kau juo, jan urang manunggu pulang !".

Bakato poeti Andam Déwi : " Ka' tuó, Si Gairoellah ! Jangan disabui' duo kali, apo mukasui' pai balai, kitö nan tida' kakurangan. 

Ka' tuo jangan bajalan, usah disabui' pai balaie, kitö nilai harato nan hilang banya', kitö hétong harató bando, kò' habih harato bando, ko' habih sawah jo ladang, kò' habih urang jo dangan, kò' habih kabau jó jawi. Ka' tuo bajalan jangan. Kò' habih harato bando, ko' habih sawah jo ladang, bakisa ka rumah tanggo, ka' tuo bajalan jangan". 

" Ko' tida' sadang de' harato, lah habih amèh jó péra', ka' tuo bajalan jangan; ba'kato pantoen jo ibarat : 

Rang Kurinci marape' pirieng, 

ujuăng pandan tumbuah di lèrèng, 

kaloyang dibaruăh lado, 

barang tahirun na' tadahieng, 

asa jangan dunie tahèrèng." 


" Den buka' cincin di jari, diputuih manie' di tangan, alah ka sanang hati ka' tuo. Bukan sabagai de' ka' tuo, mungko dèn rabe' den bingkalang, mungko den sawa' den halintang, mungko ka' tuo den larangkan, kito baduo badunsana', kito sajöli ba' ana' balam. Paningga ka' tuo bajalan, kö' tumbuah galo' gulito, ko' tumbuăh lancuăng niayo, kamalah hambo kamangadu" ? 

" Manyumpi' badama tida', 

kanailah anggang ta' baparuah

baninie' bamama' tida', 

dunsana' surang kajauah". 


" Hanyo baitulah ka' tuo, hadat sabuǎng kahalah manang, habihkan tenggang jo bicaro, carilah aka dangan budi, carikan panuntui' baleh. Namun ka' tuo bajalan jangan ! Den babalie' ka anjuăng péra', suto ko' kusui' den tinggakan, panjahi' jarun den kö' hilang !" 

Kaba baraliah tantang nantun, kaba baraliah bakèh Salamat.

Bakato Si Manangkérang : 

" Mano bujang, si Salamat ! 

Pai bajalan kini nangko, ikö pitih sakupang gano', tigo ondalan kan dibali, dangakan na' den katokan. Balilah ayam tigo ikua, sikua nan bangkèh halang laui', sikuă manjala balah rótan, sikua kulabu pipi' pinang, itu nan tuah auam kitö. Sabuah lai pitaruah den ; ko' ta' buliah nan ang cari, ko' ta' dape' nan ang japui', namun ang jan babalie' pulang. kö' ang babalia' pulang, padang baasah ang dapati, kapan bacabie' ang lah tibo. kubua bakali inggan pinggang."

Barauari garan Salamat, nan bagala Sidang Hoeloean, alun di suruahnyo lah pai, alun dihimbau inyolah datang, basarawa kain kasah, basérong bacande bugih, badéta kapalo kódi, basisi' rencong batatah; taga' tadorong kahalaman. Ta' pai takui' di rajo, kapai badan binaso. Bajalan taranju-anju, kahilië labuah nan panjang, sapayah-payahnyo badan, sapanè' pane'nyo kaki, habih talu tarantani, sampai ka Luang Gunuang Hitu. Tibo di Luang Gunuang Hitu, hiliě ka Padang Panjamuran, hari nan tangah pantai turun; ado sabatang kayu rampa' dudua' disanan si Salamat, dudua' balinduang di kayu tu. 

Ado sabanta sakutiko, inyo tibo jamua babangki', duduă' manyun kiro-kirö, dimakan siriah sakapua, digilieng ròkò' sabatang, lah habih ròkò' sabatang, lah masa' sirieh sakapua, dipandang kiri jo kanan, lah bakampuăng ayam sadusunnyo, lalu mamandang Si Salamat. Untuangpun sudah maso itu, tampa'lah ayam nan dicari, tampa' lah ayam tigo ikuă, sikua nan bangkeh halang laui', sikua nan jala' balah rotan, sikua kulabu pipi' pinang.

Bamain aka dangan budi, bamain tenggang jo bicaro, gilo manjare' jarè' ayam, mujualah garan si Salamat, Allah manólong kapadonyö, lah dapè' ayam katigönyó. Sadang malie'-liè' juo, lah tahu urang nan punyo. Lalu bakato rang punyó ayam: " lah tuo kami disiko, balun rang lalu lalu sajo, bajalan tida' basitabie', bakatö tida' basantao'; urang dimanökölah ikö, ayam urang dicakaunyo sajo"

Barauari garan si Salamat, jangankan inyo babuni, mancalie' inyo lai tida'; sudah ayam bakabe' katigönyo, malompè' inyo si Salamat, sapantun harimau kamanangkò', sapantun gajah kamandórong, sapantun garudo kamannyemba. Inyo cabui' rencong nan haluih. 

" Mano ang nan bakato tadi ? Lah liliah laluan ame, bajamua tangah tigo hari; nan saja' salamo nangko, tinggi buki' buliah den daki, ko' karuah buliah den takie', tabalintang buliah den kuduäng, mungkö den salaku iko, balun ang pana mandanga. Den dubalang rajo siko, malènggang tida' tapapeh, taga' den tida' tasunda', mancancang tida' mamampèh, mambunuah tida' mambangun; ka den pakata' langkah ang, ka den pabunta bayang-bayang ang, ka den pasingke' umua ang ". Mandanga kato nan ba kian, lah takui' nan punyo ayam.

Barauari garan Salamat, babalie' pulang hanyo lai, sampai saukuă sajangkönyo, tibo di hari kutikönyo, taga' di djérong pintu halaman. Alah mancalie' Soetan Manangkérang, lah bakato Si Manangkérang, bakato sambie baibarat : 

" Alahmoh kambang bungö pandan, 

padi nan camieh diluruti: 

alahmoh datang nyao badan, 

kami nan camieh manuruti." 


"Ampunlah hambo di tuanku, bukan hambo kasombong mului'. Mangapo padi diluruti, bungo pandan kakambang juo, mangapölah hambo dituruti bajalan ka pulang juo " 

Lah naie' inyo si Salamat, lah naie' katangah rumah; hari basarang patang juo, lah malam kirönyo hari. Namun samalam malam nantun: " O buyuang buyuang si Salamat, jangan ang lalo' tidua, kako' jabatan surang surang !" Jabatan Bujang si Salamat, namun samalam malam itu, gilö mangako' ngako' ayam, dipaui' dibari makan ; buatan Soetan Manangkérang, namun samalam malam itu, gilö mangilie' ngilie' taji, rintang mangisai banang bulang

Kaba baralieh hanyolai, sungguah baraliah sinan juo.

Bakato Soetan Manangkérang: " O buyuăng buyuang si Salamat ! Bari juo tanyo dèn de' ang ! pangapan hari baru kini ?" 

"Ampunlah hambo di tuanku ! Den patui'-patui' jó kalaka, hari nan sadang tangah malam sadangnyo suni pandangaran." 

"Mano ang buyuang si Salamat, paci' are' pitaruah dèn : " Antah takalo' diri tiduă, ado batando hari kasiang, ayam bakukua' manjagökan, murai bakicau hari siang. Tingaran nan sado itu, jagökan dèn bange' bange', kitö kabalai nan di niat, kito manyabuang nan di hati."

Sampai saukuă sajangkönyo, badara' badarun darun, tamiang di Batang Hari:  bagara' candonyo ambun, lah kasiang malahnyo hari; alah mahimbau si Salamat: "ampun hambo di tuanku, bangun tuanku dari lalò', jago tuanku dari tiduă !"

Mandanga kato si Salamat, inyolah bangun dari lalo', lalu mamandang ka halaman harilah tarantang siang, tarang cahayo matohari. 

" O, buyuang buyuăng si Salamat ! Pai jo japui' kudo kito, kudo nan hitam baruaci, tapaui' di dalam kandang Kinayan, ura'lah pasa' jo pisókong !" 

Barauari garan si Salamat, lalu dibuka' jalujua kunci, lah diambie' kudo nan hitam, dibao' katangah laman, kamunieng tangah halaman, paui'tan Kudo baruaci,, kaniangnyö bunta daun budi, sisondò' tupai bagalui', gajambo asam sauleh, pungguangnyo mahula' gérang, ikuanyo putiah samuanyo, panjangnyö salili' badan, kakinyo putiah kaampe'nyo: mangengeh talingkuäng kórong, talingkuang ula' Tanjuang Medan, itu nan ana' Samburani. 

" O buyuang bujang Salamat ! Lake' kan kakang kali ali, lake' kan ganto jo palano." Palano saponggo intan, amban dado ameh batampo, injahan lóyang sampono, tali sarö péra' bahélo, ganto si ranga' ranga' kampung ! 

Lah lake' pakaian kudo, bakatö Soetan Manangkérang : " Kambang Manih mari kau duduă', dèn na' barang dikatökan !"

Barauari si Kambang senan, alun dihimbau inyolah pai, alun ditagah inyo baranti. Bakato si Kambang Manih : "Mano tuan Soetan Manangkérang ! Apolah pulo dihimbaukan ?" 

Laloe bakato Si Manangkérang : " Ambie' pakaian kini-kini, kami bajalan kini-kini, kutiko alè' alun tibo, samantarö urang alun rami !" 

Barauari garan si Kambang, alah diambie' malah pakaian, dilata'kan dihadapannyo: sarawa pidandang Atjèh, tajam balenyo bagendèngan, pucua' rabuangnyo bajuluaran, batatah badaun daun, baturab babanang ameh, gambaran tida' tatenggang, gambaran itie' pulang mandi, maratuih camin maminggang, maribu camin kacie'nyo, paramato banya' nan lalo', joko'nyo jago samuonyo, sapantun bintang atèh langi', sarawa basarang lusuah, hagönyo batambah naie', hago satimbang jó nagari. Kalieng batapi Kalieng, patang batapi karo' pulo, mingkin Kain disasah mingkin karieng, datang panèh nyo lambo' pulo. 

Ike' pinggang candai sabatang, basirè' bajambus suto, dipanggang tida' amuah anguih, dirandam tida' amuah basah. Ko' baju biludu gandun, malam malam warnönyo lumui' tangah hari warnö biru, sanjo hari warnó mérah. 

Kò' déta palangai kacie', palangai cando Silungkang, sikua kaluang Kōtō Anau, tabu' satuntuăng na' rang hilie, caturan ranah Limo Puluah, buatan Döbaleh Kötö, bacampua Tabe' Sawah tangah. Api-api manangah rimbo, di tapi bahawan mégo, di tangah babulan-bulan, bungo pandan dari Tiangin, silayu dari si Ambe', urè' usa dibungka dalam.

Lah sudah pakaian lake', basérong ba' cando bugih, basisi' karih panda' jao, karih nan tangah tigo kelo' bakurai sipanèh miang, basi malelo lidah jihin, sumbiengan guruah patuih sani, titi Bata' sapauah Mantawai, cala' di Lubuk Bandaharo, ipuah nan turun dari langi', rata' sadiki' dipangkanyo, mainan duo saunjuaran; ko' tumbuah salah jo sili, tasuó musuah dari orang, jaja' ditikam mati juo; asam darah pugaran dagiang, tibo di tulang manih-manih, disinta' karih diasami; dibaruah urang kasibaran, baharu disinta' maharinai, baru tasaruang maharunguih, itu tuahnyo karih nantun.

Alah malangkah Manangkérang, taga' kagasieng-gasieng pintu, antaro duo ana' janjang, bajawè' jo punggung kudo. Alahmoh tibo tangah halaman, batigo mamangku ajlyam, batujuah mambao' taruah, Salamat mangganggam payuăng. Alah diayun pajalanan, alah manjérong langkah kudo, main kaluang balie' tiduă, langkah sabali' tida' jadi, samui' tainja' tida' mati, rumpui' tapija' tida' layuak, talua tataruang tida' pacah. Pakudoan cando rang hilie, sidongka' cando Piaman. 

Lah hilie labuah nan panjang, ragö mamandang kiri kanan, babantah pugaran cino, basaló sudu-sudu Atjeh, pudiang améh salo-manyalo, pudiang rajo babatang-batang. Lah hilie labuah nan panjang, ba' kadake' hampiĕng tibo, alahlah tibo digalanggang, kabalai kapintu rajó galanggang Poeti Boengö Kapèh, tunangan Soetan Radjo Bongsoe. 

Baru tibo inyo disanan, dudua' baduö jó Salamat; dibuka' salapah ameh, dimakan siriah sakapua, dipatie' roko' sabatang. Hari basarang tinggi juo, lah datang hale' jauah hampieng. De' lamo bakalamoan, lah datang Soetan Radjo Bongsoe, mamandang inyo kiri kanan, salapèh tida' rang manyabuăng, urang baboyong boyong sajo Batanyo KA Soetan Radjo Bongsoe : "apökoh sabab karanönyo, mungko tida' bapadan juó ?" 

Mandjawab manti paréso, juaro didalam balai: "Mano de' Soetan Radjo Bongsoe, mungko kami balun bapadan, alah datang rajo saurang, bagala Soetan Manangkérang; itumah dudua' diatèh balai, baduo dangan si Salamat !"

Bakato Soetan Radjo Bongsoe: "O guru, Soetan Manangkérang ! alahkoh lapèh payah badan, alah habih siriah sakapuă, lah habih roko' sabatang, naia'lah kitö kagalanggang, kito bapadan kini-kini, samantaro hari balun tinggi, na' buliah manuntui' baleh."

Lalulah taga' Manangkérang dikaca' ayam samo gadang. Bakato Soetan Radjo Bongsoe: " O guru Soetan Manangkérang ! Adat bapadan samo gadang tida' rang bari mambari, tida' rang minta' maminta', hanyo babulang samo kanan." 

Lah are' bulang timba balie', dibari makan ayam surang surang, lah sudah dibari makan, taruah batampin hanyolai, tida' inyo babilang ria, inyo babilang puluah sajo. Lah samo tareh timba balie', ayam barantang hanyölai; tida' lamo ayamnyo lago, adat sabuang kalah dan manang, lah kalah ayam Manangkérang. 

Sudah batimbang karalahan, ayam basabuang sikuă lai; lah duo ayam disabuang, kalah juo si Manangkérang; lah duo ayamnyo kalah, halunnyo unduă dari oerang, galanyo badarai juo. Bakato si Manangkérang : 

' O buyuang, bujang Salamat ! Pai jo japui' sikua lai, kito bapuèh puèh hati, na' sanang hati nan rusuah. 

Palupuih batang sitapo, 

ana' anggang manasu garam; 

satampuah sabahi nangko, 

usah di tunang handam karam !"


Lah batampin candonyo taruah, tida' inyo babilang ribu, inyo babilang laso sajo, tida' dape' babilang Iaso, ambie' ria' basukati; lah samo taruah timba balie', ayam barantang balapèhkan. De' lamo ayam balago, lah mati ayam Manangkérang, lah tigö ayamnyó kalah, kudo nan hitam lah tajua, kawan batujuah tingga surang, nan tingga hanyo si Salamat. 

Rusuah hati Manangkérang, taga' maanjuă inyo kalua, dudua' diatèh batu tinggi, dibalakang urang bajaga. " O buyuang, bujang Salamat ! Bario-iolah kitö. 

Ka Talang pai bakapèh, 

marambuang tida' namuah panjang 

lah malang bana rang malapeh, 

manyabuang tida' amuah manang. 


" O buyuăng, bujang Salamat ! io bana ba' pantoen orang: 

Tanameh taga' di tanjouang, 

taga' di ula' Pantai Camin, 

ta' pandan babungo lai; 

lah habih ameh di kanduăng, 

dansana cando rang lain, 

ta' badan paguno lai. 


Hanyo baitulah di ang, pai babalie' lah ang pulang, minta' puro den nan kuniang, minta' di ayah bundo kito, disinan amèh nan bacamat. Ko' batanyo ayah jo bundo, katökan kalah manyabuang !"

Mandanga kato nan ba' kian, lalu bajalan si Salamat. Lah tibo inyo di rumah, diminta' purò nan kuniang: tuanku lah kalah de' manjabuang !"

Bakato sanan ayah bundo: " O buyuang, bujang Salamat ! babali'lah ang ka galanggang, tida' kan dapè' nan ang minta', tida'kan buliah nan ang japui' !

Mandanga kato nan ba' kian, lalu kumbali Si Salamat, mandape' kan Soetan Manangkérang, kabalai balérong panjang. Baharu tibo inyo disanan, batanyo Soetan Manangkérang: " laikoh buliah nan ang minta', lai tabao' nan ang djapoei' ?" 

Sinan mandjawab si Salamat: " dangakanmalah de' tuanku, tukua' jo Iaka' nan tabao, hamunyo pacie' nan tabao, lah bangih ayah jö bundo." 

Mandanga kato nan ba' kian, bakato Soetan Manangkérang: "hilialah kito kamuaro, kito bajalan dari siko, kito tumpukan nagariko."

Bersambung ...

Tidak ada komentar:

Posting Komentar